ACTH – kalkulator i przelicznik jednostek (pg/mL ↔ pmol/L)

Konwerter ACTH poniżej pozwala szybko przeliczyć stężenie hormonu między dwiema najczęściej spotykanymi jednostkami: pg/mL i pmol/L. Aby przeliczyć pg/mL na pmol/L, pomnóż wynik przez 0,22; w drugą stronę — pomnóż przez 4,54 (lub podziel przez 0,22).

Czym jest ACTH?

ACTH (hormon adrenokortykotropowy, kortykotropina, z ang. adrenocorticotropic hormone) to peptyd składający się z 39 aminokwasów, produkowany w komórkach kortykotropowych przedniego płata przysadki pod kontrolą podwzgórzowego CRH (kortykoliberyny). Jego główną funkcją jest pobudzanie kory nadnerczy do syntezy kortyzolu oraz, w mniejszym stopniu, androgenów nadnerczowych (DHEA, DHEA-S).

ACTH stanowi centralny element osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA). Pomiar ACTH łącznie z kortyzolem jest kluczowy w różnicowaniu przyczyn zespołu Cushinga (przysadkowy vs nadnerczowy) oraz potwierdzaniu choroby Addisona (pierwotnej niewydolności kory nadnerczy).

Jak przeliczyć ACTH między jednostkami?

Współczynnik 0,22 wynika z masy molowej cząsteczki ACTH (4 540 g/mol): 1 000 ÷ 4 540 ≈ 0,22. ACTH jest peptydem o znacznie większej masie cząsteczkowej niż steroidy (~360 g/mol) — stąd inny współczynnik konwersji.

Przykłady przeliczeń:

Wartości referencyjne ACTH

Stężenie ACTH silnie zależy od pory pobrania krwi — podlega rytmowi dobowemu sterowanemu przez podwzgórze, podobnie do kortyzolu:

Standardowo krew pobiera się rano (7:00–9:00), na czczo, do schłodzonej probówki z EDTA (próbka musi być od razu transportowana na lodzie). ACTH jest peptydem nietrwałym — niewłaściwe przechowywanie fałszuje wynik.

Diagnostyka Cushinga — ACTH-zależny vs niezależny

Po potwierdzeniu hiperkortyzolemii (testem deksametazonowym) pomiar ACTH różnicuje przyczynę:

Pamiętaj: najczęstszą przyczyną hiperkortyzolemii nie jest guz przysadki ani nadnercza — to egzogenne stosowanie sterydów (np. prednizon, metyloprednizolon w chorobach autoimmunologicznych).

Diagnostyka choroby Addisona

W pierwotnej niewydolności kory nadnerczy (chorobie Addisona) brak sprzężenia zwrotnego od kortyzolu prowadzi do znacznego wzrostu ACTH:

• ACTH >200 pg/mL (>44 pmol/L) przy niskim porannym kortyzolu (<3 µg/dL)
• Klinicznie: hiperpigmentacja skóry (od melanotropowego działania ACTH), hipotonia, hiperkaliemia, hiponatremia
• Potwierdzenie: test stymulacji Synactenem (250 µg ACTH 1-24 IM/IV, pomiar kortyzolu po 30 i 60 min — brak wzrostu >18 µg/dL potwierdza Addisona)

W wtórnej niewydolności (choroby przysadki) ACTH jest niskie lub w dolnym zakresie normy — różnicowanie ma kluczowe znaczenie terapeutyczne.

Wskazania do oznaczenia ACTH

• Potwierdzony zespół Cushinga — różnicowanie przysadkowy/ektopowy/nadnerczowy
• Podejrzenie choroby Addisona — razem z porannym kortyzolem i elektrolitami
• Wtórna niewydolność nadnerczy — choroby przysadki, terapia glikokortykoidami
• Wrodzony przerost nadnerczy (CAH) — ocena niedoboru kortyzolu
• Zespół Nelsona — po obustronnej adrenalektomii w chorobie Cushinga
• Hiperpigmentacja skóry niejasnego pochodzenia

Co oznaczają nieprawidłowe wartości ACTH?

Wysokie ACTH wskazuje na chorobę Cushinga (gruczolak przysadki), ektopowe wydzielanie ACTH (rak drobnokomórkowy płuca, rakowiak), zespół Nelsona, pierwotną niewydolność kory nadnerczy (Addison) lub przewlekły stres. Wartości >200 pg/mL z niskim kortyzolem są typowe dla Addisona.

Niskie ACTH sugeruje gruczolaka lub raka kory nadnerczy z autonomicznym wydzielaniem kortyzolu (ACTH-niezależny Cushing), długotrwałą terapię glikokortykoidami (supresja), wtórną niewydolność nadnerczy z chorób przysadki lub niedoczynność podwzgórza.

Powiązane kalkulatory

• Kortyzol — kluczowy partner ACTH na osi HPA; razem różnicują Cushinga
• DHEA-S — androgen nadnerczowy regulowany przez ACTH
• DHEA — wolny prekursor androgenów nadnerczowych
• Aldosteron — element panelu nadnerczowego w chorobie Addisona
• Renina — w hipoaldosteronizmie wtórnym do niewydolności nadnerczy

Najczęstsze pytania

Jak przeliczyć ACTH pg/mL na pmol/L?

Aby przeliczyć z pg/mL na pmol/L, pomnóż wynik przez 0,22. Wartość 30 pg/mL to więc około 6,6 pmol/L.

O której godzinie pobrać krew na ACTH?

Standardowo krew na ACTH pobiera się rano (7:00–9:00), na czczo, w pozycji siedzącej. Próbkę pobiera się do schłodzonej probówki z EDTA i natychmiast transportuje na lodzie do laboratorium. ACTH jest peptydem nietrwałym — opóźnienie lub niewłaściwa temperatura zaniżają wynik.

Jakie ACTH sugeruje chorobę Cushinga?

Wartości powyżej 20 pg/mL u pacjenta z potwierdzoną hiperkortyzolemią (test deksametazonowy nieprawidłowy) sugerują ACTH-zależny zespół Cushinga: chorobę Cushinga (gruczolak przysadki, ~70%) lub ektopowe wydzielanie ACTH (rak drobnokomórkowy płuca, rakowiak, ~15%). Różnicowanie wymaga testu CRH i często cewnikowania zatok skalistych dolnych.

Jakie ACTH sugeruje chorobę Addisona?

Wartości powyżej 200 pg/mL (44 pmol/L) przy niskim porannym kortyzolu (<3 µg/dL) silnie sugerują pierwotną niewydolność kory nadnerczy (chorobę Addisona). Diagnoza wymaga potwierdzenia testem stymulacji Synactenem — brak wzrostu kortyzolu >18 µg/dL po 30 i 60 min od podania ACTH.

Czy stres wpływa na ACTH?

Tak. ACTH jest jednym z najszybciej reagujących na stres hormonów — fizyczny, emocjonalny lub bólowy. Może gwałtownie wzrosnąć w ciągu kilku minut. Dlatego pobranie krwi powinno odbywać się w spokojnych warunkach, najlepiej po 15–20 minutach odpoczynku w pozycji siedzącej.

Czy kalkulator ACTH diagnozuje zaburzenia nadnerczy?

Nie. Kalkulator służy wyłącznie do przeliczania jednostek. Diagnostyka zaburzeń osi HPA wymaga oceny pełnego panelu (ACTH + poranny kortyzol + test deksametazonowy/Synactenem + DHEA-S + elektrolity + obrazowanie przysadki/nadnerczy) i konsultacji endokrynologicznej.

Źródła

1. Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne. Rekomendacje diagnostyki i leczenia zespołu Cushinga oraz niewydolności kory nadnerczy.
2. Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej. Standardy laboratoryjnej oceny funkcji osi podwzgórze–przysadka–nadnercza.
3. Endocrine Society. Clinical Practice Guideline: The Diagnosis of Cushing’s Syndrome.
4. Mayo Clinic Laboratories. Adrenocorticotropic Hormone (ACTH), Plasma — Clinical and Interpretive.

Data ostatniej aktualizacji źródeł: 7 maja 2026 r.